Wandeltocht linksom

Route Linksom

Wat is er te zien

Geertruidenberg is een oude vestingstad aan wie in 1213 door Graaf Willem I van Holland stadrechten werd verleend. Pas in het jaar 1813 wordt Geertruidenberg definitief bij Brabant gevoegd.  In tussentijd werd en flink gevochten voor deze handelsstad en de stad is zelfs een keer verkocht geweest!                                   

Vertrekpunt is bij dit bord.  Stop  tussen  huisnummer 36 en 32.

Boven op de pand zien jullie het beeld van Vrouw Justitia en de twee wapens daaronder (van het Huis van Oranje en de stad Geertruidenberg) daterend eind 18e eeuw. In 1625 werden in het Stadhuis veel gewonde soldaten ondergebracht die aan de belegering van Breda deelnamen. Dit beeldhouwwerk is van Guilliam Carrier, je komt deze naam nog vaker tegen. Pas in 1408 werd voor de eerste maal over ons steder Raethuijs gesproken oftewel het Stadhuis. Toen pas werd er recht gesproken en op de Markt ervoor vaak uitgevoerd………..

Loop  een klein stukje verder. Stop bij nummer 28.    

Jullie lopen langs de fraaie huizen langs de Markt . Kijk even bij dit huis;  de  Swaen. Het familiewapen is van  Balthasar Maes de Loeckers en woonde hier van 1600 tot 1619. De Swaen in het glas in lood duidt erop dat dit pand ooit in gebruik is geweest als bordeel………….    

Einde Markt:  Steek de Branderstraat  voorzichtig over: denk aan de fietsers!

Hier rechts zien jullie de  Oude Synagoge. Rond 1810 kreeg G’ Berg een Joodse gemeente. Met hulp van andere gemeentes en leden van het garnizoen werd in 1879 dit perceel aangekocht. Boven de deur staat de Tafelen der Wet.

Stop voor de oude kerk.

Jullie staan nu voor de eeuwenoude Sint Gertrudiskerk. De bouw is begonnen in 1420 en kwam rond het jaar 1540 gereed. Voor deze kerk staat de een fraai beeld van Sint Geertuid oftewel Gertrudis van Nijvel (626-659)   Als jong meisje weigerde zij het huwelijk met een rijke man en ging het klooster in dat door haar moeder in 640 was gesticht. Er gebeurde rondom haar diverse wonderen. Zij verdreef zeemonsters bij schepen. In de abdij daalde een vlammende bol op haar hoofd neer zonder haar te deren. Bij rattenplagen werd ze aangeroepen om de beesten te verdrijven. Het water dat ontsprong in de bron in een crypte van de Gertrudiskerk zou, over de akkers uitgegoten, zowel ratten als veldmuizen doen verdrijven.   Ze is op 33 jarige leeftijd overleden. Ze was de beschermvrouw van pelgrims, de stervenden, reizigers, ziekenhuizen, armen, weduwen en tuinmannen. Hier te zien in haar bootje:  de patrones tegen muizen- en rattenplagen.                                                                     Loop verder langs de Elfhuizen ( zijn het wel 11 huizen?). Aan de linkerkant zien jullie een van de 4 aanwezige oude waterpompen in deze stad.

Loop verder naar het einde van deze straat en sla rechts af de Havendijkstraat in.

Aan de linkerkant treffen jullie een hoog gebouw aan met trappenbordes, oorspronkelijk stonden hier twee brouwerijen De Bel en De Posthoorn. De panden werden in de  18^e eeuw door Thomas Schattelijn samengetrokken tot deze Lodewijk XVe  gevel. Iedereen dronk vroeger bier ook de kinderen, vandaar de brouwerijen. Onder het gebouw bevinden zich een enorme kelder, waar tijdens de Tweede Wereldoorlog zo’n duizend mensen een schuilplaats zochten voor het oorlogsgeweld. Daarnaast de oude Havenkazerne, en in de vorige eeuw verbouwd tot militair hospitaal en nu herbergt dit gebouw Cultureel Centrum De Schattelijn. Met onder andere een klein theater voor veel trye outs.

Loop verder de straat in .

Jullie komen uit aan de rechterkant bij een vishal uit 1772. De ontwerper ervan is Schonck en de waterpomp dateert eveneens uit de 18^e eeuw. Dit alles gemaakt door Guilliam Carrier.

Ga na ca 50 meter rechts het kleine steegje (de Kerkstraat) in                             

En zie daar de achterkant van de eeuwenoude Gertrudiskerk. In zijn huidige vorm daterend uit de 14^e- 15^e eeuw.  En wie zit daar ook naar de kerk te kijken…………..

Ga terug naar de Havendijkstraat en sla rechts af.                                                                       (Indien poort gesloten, einde van de straat links, en dan weer links)

Bijna aan het eind van de straat ligt ,achter de muur aan de linkerkant een alleraardigst en vrij toegankelijk hofje.                                                                            Ga door de poort.  Loop het terrein op, maar met gepaste eerbied, want er wonen hier nog mensen ! Het grote gebouw dateert uit 1776 en wordt in Geertruidenberg De Godshuizen genoemd. Ze gaven de bejaarden onderdak. De eigenlijke benaming: Oude Mannen –en Vrouwenhuis.

Ga aan het einde van het Hofje de poort uit en links  af de Waterpoortstraat in.

Vervolg de weg naar de hoek van de Dordtsestraat

Het wachthuis rechts van  jullie op het Wouter Muldersplein (familie??) is er nog  1 overgebleven van de 5 die de vorige eeuw rijk was. Een gebouw uit het rijke militaire verleden van Geertruidenberg (1841).                                                            Het Schippershuys op de hoek van de Haven en Dordtsestraat is een uit de 16^e eeuw daterende herberg waar in het verleden schippers bijeen kwamen om handel te drijven en een glas te drinken. Let eens op de fraaie gevelsteen die zich in de oostgevel van het huis bevindt.

Loop rechtdoor de Havenstraat in.                                                 

Jullie zien dan links een zwaar gebouw; de oude garnizoensbakkerij. Het gebouw met de rood/oranje luiken. Gebouwd in 1841 en deed in gewone omstandigheden dienst als magazijn.  In oorlogstijd, wanneer de verbindingen met Breda waren verbroken, diende het gebouw tot bakkerij, en is hiervoor helemaal ingericht.      De fraaie gevels achter de bakkerij zijn de achtergevels van de voormalige Havenkazerne. Deze kazerne werd in 1834 ingericht. Daartoe waren door het Rijk een aantal grote brouwerijen en brouwerswoningen aangekocht. Het gebouw rechts is nog een gedeelte van de voormalige brouwerij De Posthoorn.

Ga rechtsaf op het pleintje (nr. 45 t/m 75A) en hou de linkerkant aan, tussen de garageboxen door. Aan het eind  rechtsaf het pad op en loop na ca 30 meter door de poort, omhoog en rondom.

Jullie komen bij het Staatenbolwerk. Er is een groot verschil op met het Commandeursbolwerk, wat je straks te zien krijgt. Dit bolwerk hier is lager omdat het aan een betrekkelijk veilige kant is gelegen. Sedert de St. Elisabethvloed van 1421, reikte immers het water tot de ervoor gelegen Allemanshil. Slechts één enkele gracht bood al voldoende bescherming aan de noordkant van de stad. Het terreplein is veel breder. In het midden staat het kruithuis, gebouwd in 1836. De ronde tongewelf is één meter dik. In de steden uit vroeger eeuwen moest het gevaarlijke goedje, kruit, veilig opgeborgen kunnen worden. Het gebouw is in feite één grote bovengrondse kelder. In militaire termen heet het bouwsel bomvrij kruithuis en in Geertruidenberg als kruitmagazijn betiteld. In de tweede wereldoorlog deed het gebouw nog dienst als openbare schuilkelder voor de bewoners van de Elisabethstraat. Niet zichtbaar vanaf deze plaats is het glacis, gelegen aan de noordzijde van de dijk. Een glacis is een flauw aflopend terrein voor de buitenste vestingwerken, onbegroeid en egaal. Dit om de vijand onmogelijk te maken ongezien de vesting te naderen. Dit is het laatste stukje glacis dat Geertruidenberg nog heeft.

Ga de trap omlaag en rechtsaf door de poort. Vervolg het pad tot aan de ingang van de begraafplaats.              

Stop bij de poort Begraafplaats

Hier de Algemene Begraafplaats die in 1932 werd aangelegd. Eerder al werd het op deze plaats gelegen Vissersbolwerk, vernoemd naar het Vissersgilde van Geertruidenberg geslecht. Hier lag vroeger ook een haven maar deze is in 1952 gedempt.                                                                                                                    

Kijk naar de overkant van de straat

Wanneer jullie omdraaien dan is er een goed zicht op het imposante gebouw, het Arsenaal oftewel  het landsmagazijn. Het is een Neo-klassiek bouwwerk dat stamt uit het einde van de 18^e eeuw( 1772).Op oude genie tekeningen heet het gebouw het tuighuis. Het dient als vervanging voor de 16^e eeuws magazijn aan de Markt. Tijdens de bezetting (1940-1944)  werd het gebouw gebruikt als kazerne, paardenstal en opslag voor wagens van de logistieke dienst. Na de bevrijding  is het een tijdelijk krijgsgevangenkamp geweest voor Duitse pioniers, die belast waren met het opruimen van landmijnen in Brabant. Tot 1962 was het weer kazerne en sedert jaren is er een Party- centrum gevestigd.  Hier  boven de poort de beeldhouwwerken met in het boogveld  allerhande krijgstrofeeën.                                                                                                                    

Steek de straat over en ga rechts langs het Arsenaal.                        

Ook hier hangt een groot wapenschild boven de poort. Uit hardsteen gemaakt weer door Guilliam Carrier. Versierd met het wapen van het Gewest Holland en in het boogveld de krijgstrofeeën.      

Ga door de grote boog en sla                                     rechtsaf de Venestraat in 

Jullie lopen nu door de  poort van de Hoofdwacht.  Het gebouw rechts van jullie  is de voormalige Marktkazerne. Deze werd in 1826 gebouwd op de plaats van het voormalige deftige logement De Swaen. In 1595 logeerde Johan van Oldenbarnevelt hier met vrouw en dochter, op doorreis naar Breda. In 1710 werden er vredesonderhandelingen gevoerd met afgevaardigden van de Franse Koning.

In deze straat staan, zoals ook op de Markt, leilinden, evenwel van jongere leeftijd. Een stukje verder, aan de linkerkant  staat de waterpomp Het Zwaantje, welke in het verleden het smakelijkste water van Geertruidenberg gaf en nog in de oorlogsjaren van 1944 zijn dienst bewees.

Vervolg de Venestraat.                                                                                              

Kijk ook eens rond naar andere oude fraaie gevels en stop bij Het scheefstaande huis In de Vrachwage, dateert van 1646.Wanneer zou het omvallen………………

Steek voorzichtig ter hoogte van het Kanon over,   de Kloosterstraat in.

Kijk even naar het begin van de Stadsweg, daar  staat aan de linkerkant, wat verder op,  het herdenkingsmonument voor de Tweede Wereldoorlog, dat Z.K.H. Prins Bernhard op 8 december 1984 onthulde.                                                                 Wandel door de Kloosterstraat, welke jaren geleden grensden aan de tuinen van het St.Agnesklooster van de Zusters van Liefde uit Tilburg. Van ca. 1321 tot 1573 was in deze omgeving het klooster St.Catharinadael van de Derde orde van St.Franciscus gelegen.                                                                                                                                   

Ga verderop rechts het 1^e pad (voorbij de groene paaltjes) in en loop  om het halvemaanvormig bolwerk heen.

Dit is de hoofdwal met de binnenkruin. Het pad loopt om de halvemaanvormig bolwerk heen, door zijn vorm ook wel lunette bastion genoemd.                                 Jullie komen aan bij de binnen voet van het Commandeursbolwerk dat in zijn huidige vorm dateert van 1830. Een bolwerk, ook  bastion geheten, is een opgeworpen verdedigingsstelsel, dat hoog boven de wallen uittorent. Direct na de inname van Geertruidenberg in 1573, liet Willem van Oranje beginnen met  deze vestingwerken. Na de aanleg van twee ravelijnen volgde de aanleg van dit bolwerk.  Het kwam pas tegen 1600 gereed.

Volg het pad even links terug naar het informatiebord

Als jullie recht voor het bolwerk staan dan zie je een vlak binnen terrein, terreplein geheten, de smalle opening vooraan heet: keel.  De twee schuin naar boven lopende paden zullen jullie direct opvallen, zit zijn de zgn oprillen of opritten. Hierlangs werden de kanonnen naar boven getrokken om op de schietkat, cattin te worden opgesteld. Zo’n kat kan een hoop opgeworpen aarde zijn achter een vestingwal zijn óf, zoals hier het geval is, vastzitten aan een bolwerk. De van achter naar voor lopende zijkanten, tot aan de knik, zijn de flanken van het bolwerk.  De twee vlakken van de flankknik, tot aan de vooruitspringende punt van het werk worden face genoemd. De benaming van de scherpe punt van het werk zal wat vertrouwder in de oren klinken, deze heet saillant. De ophoging achter de borstwering binnen het bolwerk heet banket of  barbette en dient voor het verdekt opstellen van geweerschutters.                                                                        

Als jullie nu via de oprillen naar boven lopen……..

Dan kunnen jullie genieten van een schitterend uitzicht over de vestingwerken de oude stad en enkele kanonnen.                                                                                                                        Van hieruit is er een uitzicht op de voorwerken. Op de vest vooruitgestoken punt kunnen jullie even uitrusten en kijken naar stukje eeuwenoud vestingwerk. Een karwei dat door onze voorouders met spade en kruiwagens is geklaard! Te bedenken dat Geertruidenberg in totaal 10 bolwerken en een dubbel grachtenstelsel heeft, dan was dit toentertijd een flink karwei.  De eerste gracht heet binnengracht of kapitale gracht, aan de buitenzijde daarvan ligt de buitenwal of onderwal met de buitengracht. Het pad aan de binnenzijde van de buitenwal liep voorheen rond de gehele vesting en wordt bedekte weg of enveloppe genoemd. Het groot puntige veld, gelegen in de knik van de buitenwal, heet wapenplaats. Hier werden achter schanskorven kanonnen opgesteld om de vijand in het voorterrein te kunnen beschieten.

Ga dezelfde weg terug naar het informatiebord en vervolg rechts vanaf hier weer het pad.

Hou einde pad aan en ga bij de groene prullenbak linksaf, over het houten bruggetje

Jullie komen uit bij een uitkijktorentje dat rector Johannes Allard in 1888 liet vervaardigen. De rector woonde met z’n moeder op klein Prinsenhof. Na zijn dood erfde de zusters van Liefde in 1899 zijn bezittingen. De brede sloot is het restant van de voormalige Prinsengracht  die als terreinafscheiding en waterafvoer diende voor de tuinen en voormalige huizen die de Prins van Oranje hier in 1573 liet aanleggen en bouwen.                                                                                                                                    

Wandel gelijk rechts door de                                                   aangelegde stadstuin.

Aan de rechterkant zijn een tweetal historische begraafplaatsen gelegen, de eerste (ca. 1932) is van de familie Allard en de andere van de kloosterzusters. De graftombe van rector A. van Mackelenbergh dateert van 1942.                           

Ga de stenen trap op……….. en Fons over de invaliden helling!

Bij het einde links af.

Jullie komen uit tussen twee woonblokken bij het Frans aandoend pleintje. De huizenblokken behoren tot een woon-zorgcomplex dat hier in 1998 is gebouwd. Genaamd Paulus A en  Paulus B.

Aan het einde weer links af.

Jullie komen uit in de Koestraat bij huisnummer 57; het woonhuis van een van de vele boerderijen, die binnen de stadsmuren gelegen waren.  Draai even om en zoek  de  twee 17^e-eeuwse Renaissance trapgevels.

Vervolg deze Koestraat.

Halverwege deze straat komen jullie bij een boog. Het Groot en Klein Prinsenhof. Op deze plaats liet Willem van Oranje in 1573 en in 1580 twee huizen bouwen te weten Klein Prinsenhof en het Groot Prinsenhof. Hiervoor moest wel de kapel van het vrouwenklooster Sint Catharinadael afgebroken worden. Willem van Oranje en zijn gezin verbleven veelvuldig in Geertruidenberg en Frederik Hendrik en zijn gemalin Amalia van Solms waren de laatste prinselijke  gasten die er verblijf hielden.

Einde straat rechts af.

Jullie lopen zo weer de imposante Markt op met zijn prachtige dubbele rijen linden met hun respectabele ouderdom van ruim 200 jaar. Ze zijn al heel vaak geknot en het is een wonder te noemen dat deze bomen door lucht- en grondvervuiling nog niet aan het einde van hun boom bestaan zijn gekomen.

Loop nog een stukje deze Markt op.

Jullie komen langs de voormalige St. Catharina kapel van het middeleeuwse Gasthuis, thans restaurant het Weeshuys. Al minstens vanaf 1436 staat de kapel op deze plaats en vervulde een belangrijke functie als halteplaats voor de Hollandse bedevaartgangers naar Santiago de Compostela. De voorgevel is tussen 1771 en 1773 vernieuwd. Het steenhouwwerk werd geleverd door Guilliam Carrier. Zoals jullie gezien hebben is er nog veel van hem te vinden in Geertruidenberg. Vanaf de jaren tachtig van de 18^e eeuw werd het gasthuis omgevormd tot weeshuis en nu is het een erg goed restaurant!

Het “leste bietje” ….  en we eindigen bij het pand de Roos.

Jullie staan nu voor dit prachtige pand met trapgevel.  Het pand biedt nu huisvesting aan Museum de Roos en het VVV-agentschap. Lang geleden tijdens de belegering van Breda in 1625, was het een herberg waar Prins Frederik Hendrik nog met zijn vervolg verbleef. De Roos is een van de Oudste panden die deze markt sieren.