Wandeltocht rechtsom

Geertruidenberg is een oude vestingstad aan wie in 1213 door Graaf Willem I van Holland stadrechten werd verleend. Pas in het jaar 1813 wordt Geertruidenberg definitief bij Brabant gevoegd.  In tussentijd werd en flink gevochten voor deze handelsstad en de stad is zelfs een keer verkocht geweest!                                  

Route  Rechtsom

Wat is er te zien

Vertrek vanaf het gekleurde bord en loop rechts richting de Roos.

Loop in de richting van Museum  de Roos. Het pand biedt nu huisvesting aan Museum de Roos en het VVV-agentschap. Lang geleden tijdens de belegering van Breda in 1625, was het een herberg waar Prins Frederik Hendrik nog met zijn vervolg verbleef. De Roos is een van de Oude panden die deze markt sieren.

Kijk ook eens naar de imposante Markt met zijn prachtige dubbele rijen linden met hun respectabele ouderdom van ruim 200 jaar. Ze zijn al heel vaak geknot en het is een wonder te noemen dat deze bomen door lucht- en grondvervuiling nog niet aan het einde van hun boom bestaan zijn gekomen.

Loop langs Museum de Roos en ga rechtdoor

Jullie komen langs de voormalige St. Catharina kapel van het middeleeuwse Gasthuis, thans restaurant het Weeshuys. Al minstens vanaf 1436 staat de kapel op deze plaats en vervulde een belangrijke functie als halteplaats voor de Hollandse bedevaartgangers naar Santiago de Compostela. De voorgevel is tussen 1771 en 1773 vernieuwd. Het steenhouwwerk werd geleverd door Guilliam Carrier. Van hem is nog veel te vinden in Geertruidenberg. Vanaf de jaren tachtig van de 18^e eeuw werd het gasthuis omgevormd tot weeshuis en nu is het een erg goed restaurant!

Ga linksaf na Markt 64

Hier gaan jullie linksaf de Koestraat in: Halverwege deze straat steekt u de straat over en komt u bij een boog. Het Groot en Klein Prinsenhof. Op deze plaats liet Willem van Oranje in 1573 en in 1580 twee huizen bouwen te weten Klein Prinsenhof en het Groot Prinsenhof. Hiervoor moest wel de kapel van het vrouwenklooster Sint Catharinadael afgebroken worden. Willem van Oranje en zijn gezin verbleven veelvuldig in Geertruidenberg en Frederik Hendrik en zijn gemalin Amalia van Solms waren de laatste prinselijke  gasten die er verblijf hielden.

Draai even om…

en zoek de twee 17^e-eeuwse Renaissance trapgevels

Loop door en ga rechts bij huisnummer 57.

Dit is het woonhuis van een van de vele boerderijen, die binnen de stadsmuren gelegen waren. Bij dit huis gaan jullie rechtsaf en komen dan op een van de laatste gemene stadsweiden (links) die Geertruidenberg rijk is. De huizenblokken rechts behoren tot een woon zorg complex dat hier in 1998 is gebouwd. Het eerste blok heet Paulus A en het tweede Paulus B.

Wandel tussen de woonblokken door…………

langs het Frans aandoend pleintje naar de stenen trap in de tuinmuur en de invalidenhelling voor Fons, die jullie naar de nieuw aangelegde stadstuin voeren

Volg het eerste pad naar links.

Aan de linkerzijde zijn een tweetal historische begraafplaatsen gelegen, de eerste (ca. 1932) is van de familie Allard en de andere van de kloosterzusters. De graftombe van rector A. van Mackelenbergh dateert van 1942.

Vervolg het pad

Aan het eind staat een uitkijktorentje dat rector Johannes Allard in 1888 liet vervaardigen. De rector woonde met zijn moeder op klein Prinsenhof. Na zijn dood erfde de zusters van Liefde in 1899 zijn bezittingen. De brede sloot is het restant van de voormalige Prinsengracht die als terreinafscheiding en waterafvoer diende voor de tuinen en voormalige huizen die de Prins van Oranje hier in 1573 liet aanleggen en bouwen.

Loop via het houten bruggetje en hou rechts aan, ga het pad op naar boven bij de groene prullenbak.  Loop gelijk links het pad op, om de buitenzijde van het halvemaanvormig bolwerk heen.

Jullie komen aan bij de binnen voet van het Commandeursbolwerk dat in zijn huidige vorm dateert van 1830. Een bolwerk, ook  bastion geheten, is een opgeworpen verdedigingsstelsel, dat hoog boven de wallen uittorent. Direct na de inname van Geertruidenberg in 1573, liet Willem van Oranje beginnen met  deze vestingwerken. Na de aanleg van twee ravelijnen volgde de aanleg van dit bolwerk.  Het kwam pas tegen 1600 gereed.                                                                 Dit is de hoofdwal met de binnenkruin. Het pad loopt om de halvemaanvormig bolwerk heen, door zijn vorm ook wel lunette bastion genoemd.

Volg het pad even rechts terug naar het informatiebord.

Als jullie recht voor het bolwerk staan dan zie je een vlak binnen terrein, terreplein geheten, de smalle opening vooraan heet keel.  De twee schuin naar boven lopende paden zullen jullie direct opvallen, zit zijn de zgn  oprillen of opritten. Hierlangs werden de kanonnen naar boven getrokken om op de schietkat, cattin te worden opgesteld. Zo’n kat kan een hoop opgeworpen aarde zijn achter een vestingwal zijn óf, zoals hier het geval is, vastzitten aan een bolwerk. De van achter naar voor lopende zijkanten, tot aan de knik, zijn de flanken van het bolwerk.  De twee vlakken van de flankknik, tot aan de vooruitspringende punt van het werk worden face genoemd. De benaming van de scherpe punt van het werk zal wat vertrouwder in de oren klinken, deze heet saillant. De ophoging achter de borstwering binnen het bolwerk heet banket of  barbette en dient voor het verdekt opstellen van geweerschutters.

Als jullie via de oprillen naar boven lopen………………

kunnen jullie genieten van een schitterend uitzicht over de vestingwerken de oude stad en enkele kanonnen.                                                                                                                        Van hieruit is er een uitzicht op de voorwerken. Op de vest vooruitgestoken punt kunnen jullie even uitrusten en kijken naar stukje eeuwenoud vestingwerk. Een karwei dat door onze voorouders met spade en kruiwagens is geklaard! Te bedenken dat Geertruidenberg in totaal 10 bolwerken en een dubbel grachtenstelsel heeft, dan was dit toentertijd een flink karwei.  De eerste gracht heet binnengracht of kapitale gracht, aan de buitenzijde daarvan ligt de buitenwal of onderwal met de buitengracht. Het pad aan de binnenzijde van de buitenwal liep voorheen rond de gehele vesting en wordt bedekte weg of enveloppe genoemd. Het groot puntige veld, gelegen in de knik van de buitenwal, heet wapenplaats. Hier werden achter schanskorven kanonnen opgesteld om de vijand in het voorterrein te kunnen beschieten.

Loop via dezelfde weg terug naar het informatiebord en vervolg het pad linksaf

door de Kloosterstraat, welke jaren geleden grensden aan de tuinen van het St.Agnesklooster van de Zusters van Liefde uit Tilburg. Van ca. 1321 tot 1573 was in deze omgeving het klooster St.Catharinadael van de Derde orde van St.Franciscus gelegen.

Aan het einde van de Kloosterstraat, begin Stadsweg

staat aan de linkerhand, wat verder op achter het kanon, het herdenkingsmonument voor de Tweede Wereldoorlog, dat Z.K.H. Prins Bernhard op 8 december 1984 onthulde.

Steek de straat bij het kanon voorzichtig over en ga rechtsaf de Venestraat in.

In deze straat staan, zoals ook op de Markt, leilinden, evenwel van jongere leeftijd.

Vervolg deze straat en stop even bij het scheve huis……. 

Het scheefstaande huis In de Vrachwage, dateert van 1646. Wanneer zou het omvallen…………..   Kijk eens rond naar de oude fraaie gevels.

Vervolg deze weg.

Een stukje verder, aan de rechterhand staat de waterpomp Het Zwaantje, welke in het verleden het smakelijkste water van Geertruidenberg gaf en nog in de oorlogsjaren van 1944 zijn dienst bewees.

Sla links af door de poort maar…..

Het gebouw links ervan is de voormalige Marktkazerne. Deze werd in 1826 gebouwd op de plaats van het voormalige deftige logement De Swaen. In 1595 logeerde Johan van Oldenbarnevelt hier met vrouw en dochter, op doorreis naar Breda. In 1710 werden er vredesonderhandelingen gevoerd met afgevaardigden van de Franse Koning.

Loop door de poort en ga links langs het Arsenaal.                                                        

Als jullie door deze poort van de Hoofdwacht lopen zien jullie al het imposante Arsenaal.   Maar kijk even naar het grote wapenschild boven de poort. Uit hardsteen gemaakt door Guilliam Carrier. Versierd met het wapen van het Gewest Holland en in het boogveld de krijgstrofeeën.

Steek voorzichtig de straat over …..                                                                              

En jullie komen bij de Algemene Begraafplaats die in 1932 werd aangelegd. Eerder al werd het op deze plaats gelegen Vissersbolwerk, vernoemd naar het Vissersgilde van Geertruidenberg geslecht. Hier lag vroeger ook een haven maar deze is in 1952 gedempt.                                                                                      

Kijk naar de overkant van de straat

Wanneer jullie omdraaien dan is er een goed zicht op het imposante gebouw, het Arsenaal oftewel  het landsmagazijn. Het is een Neo-klassiek bouwwerk dat stamt uit het einde van de 18e eeuw( 1772).Op oude genie tekeningen heet het gebouw het tuighuis. Het dient als vervanging voor de 16e eeuws magazijn aan de Markt. Tijdens de bezetting (1940-1944)  werd het gebouw gebruikt als kazerne, paardenstal en opslag voor wagens van de logistieke dienst. Na de bevrijding  is het een tijdelijk krijgsgevangenkamp geweest voor Duitse pioniers, die belast waren met het opruimen van landmijnen in Brabant. Tot 1962 was het weer kazerne en sedert jaren is er een Party- centrum gevestigd. Ook hier weer boven de poort de beeldhouwwerken met in het boogveld  allerhande krijgstrofeeën.

Loop het pad op,  langs de begraafplaats

Jullie komen nu bij het Staatenbolwerk

Ga door de poort en via het trapje links omhoog en  kunnen jullie bovenlangs rond lopen.

Daar valt direct het grote verschil op met het Commandeursbolwerk. Het bolwerk hier is lager omdat het aan een betrekkelijk veilige kant is gelegen. Sedert de St. Elisabethvloed van 1421, reikte immers het water tot de ervoor gelegen Allemanshil. Slechts een enkele gracht bood al voldoende bescherming aan de noordkant van de stad. Het terreplein is veel breder. In het midden staat het kruithuis, gebouwd in 1836. De ronde tongewelf is één meter dik. In de steden uit vroeger eeuwen moest het gevaarlijke goedje, kruit, veilig opgeborgen kunnen worden. Het gebouw is in feite één grote bovengrondse kelder. In militaire termen heet het bouwsel bomvrij kruithuis en in Geertruidenberg als kruitmagazijn betiteld. In de tweede wereldoorlog deed het gebouw nog dienst als openbare schuilkelder voor de bewoners van de Elisabethstraat. Niet zichtbaar vanaf deze plaats is het glacis, gelegen aan de noordzijde van de dijk. Een glacis is een flauw aflopend terrein voor de buitenste vestingwerken, onbegroeid en egaal. Dit om de vijand onmogelijk te maken ongezien de vesting te naderen. Dit is het laatste stukje glacis dat Geertruidenberg nog heeft.

Ga de trap omlaag, en ga deze poort door. Loop ca. 50 meter terug het pad op. Vervolg je weg tussen de garageboxen door over het pleintje.

Jullie zien dan een zwaar gebouw; de oude garnizoensbakkerij. Het gebouw met de rood/oranje luiken. Gebouwd in 1841 en deed in gewone omstandigheden dienst als magazijn.  In oorlogstijd, wanneer de verbindingen met Breda waren verbroken, diende het gebouw tot bakkerij, en is hiervoor helemaal ingericht. De fraaie gevels achter het zware gebouw, zijn de achtergevels van de voormalige Havenkazerne.    Deze kazerne werd in 1834 ingericht. Daartoe waren door het Rijk een aantal grote brouwerijen en brouwerswoningen aangekocht. Het gebouw rechts is nog een gedeelte van de voormalige brouwerij De Posthoorn

Vervolg de weg links naar de hoek van de Dordtsestraat

Het Schippershuys op de hoek van de Haven en Dordtsestraat is een uit de 16e eeuw daterende herberg waar in het verleden schippers bijeen kwamen om handel te drijven en een glas te drinken. Let eens op de fraaie gevelsteen die zich in de oostgevel van het huis bevindt.

Kijk eens naar de overkant……….

Het wachthuis achter jullie op het Wouter Muldersplein (familie??) is er nog         1 overgebleven van de 5 die de vorige eeuw rijk was. Een gebouw uit het rijke militaire verleden van Geertruidenberg (1841).

Loop  rechtdoor de Waterpoortstraat in.

 (Indien poort gesloten, einde van de straat rechts, en dan weer rechts) .  

Bijna aan het eind van de straat ligt ,achter de muur aan de rechterkant een alleraardigst en vrij toegankelijk hofje. Ga door de poort.  Loop het terrein op, maar met gepaste eerbied, want er wonen hier nog mensen ! Het grote gebouw dateert uit 1776 en wordt in Geertruidenberg De Godshuizen genoemd. Ze gaven de bejaarden onderdak. De eigenlijke benaming: Oude Mannen –en Vrouwenhuis.

Ga aan het einde van het Hofje de poort uit en rechts af de Havendijkstraat in en steek over.

Sla links af na ca 50 meter, het steegje oftewel de Kerkstraat in

En zie daar de achterkant van de eeuwenoude Geertruidkerk. In zijn huidige vorm daterend uit de 14e- 15e eeuw.  En wie zit daar ook naar de kerk te kijken…………..

Terug naar de Havendijkstraat en sla dan links af.

Jullie komen uit bij een vishal uit 1772. De ontwerper ervan is Schonck en de waterpomp dateert eveneens uit de 18e eeuw. Dit alles weer gemaakt door Guilliam Carrier.

Loop verder naar het einde van deze straat.

Aan de rechterkant  treffen jullie een hoog gebouw aan met trappenbordes, oorspronkelijk stonden hier twee brouwerijen De Bel en De Posthoorn. De panden werden in de  18e eeuw door Thomas Schattelijn samengetrokken tot deze Lodewijk XVe  gevel. Iedereen dronk vroeger bier ook de kinderen, vandaar de brouwerijen. Onder het gebouw bevinden zich een enorme kelder, waar tijdens de Tweede Wereldoorlog zo’n duizend mensen een schuilplaats zochten voor het oorlogsgeweld. Daarnaast de oude Havenkazerne, en in de vorige eeuw verbouwd tot militair hospitaal en nu herbergt dit gebouw Cultureel Centrum De Schattelijn. Met onder andere een klein theater voor veel trye outs.

Ga  linksaf de hoek om.

Jullie lopen eerst langs een van de 4 aanwezige oude waterpompen in deze stad, en dan langs de Elfhuizen (zijn het wel 11 huizen?) naar de  eeuwenoude Sint Gertrudiskerk. De bouw is begonnen in 1420 en kwam rond het jaar 1540 gereed.

Voor deze kerk staat de een fraai beeld van Sint Geertuid oftewel Gertrudis van Nijvel. (626-659)   Als jong meisje weigerde zij het huwelijk met een rijke man en ging het klooster in dat door haar moeder in 640 was gesticht. Er gebeurde rondom haar diverse wonderen. Zij verdreef zeemonsters bij schepen. In de abdij daalde een vlammende bol op haar hoofd neer zonder haar te deren. Bij rattenplagen werd ze aangeroepen om de beesten te verdrijven. Het water dat ontsprong in de bron in een crypte van de Gertrudiskerk zou, over de akkers uitgegoten, zowel ratten als veldmuizen doen verdrijven. Ze is op 33 jarige leeftijd overleden. Ze was de beschermvrouw van pelgrims, de stervenden, reizigers, ziekenhuizen, armen, weduwen en tuinmannen. Hier te zien in haar bootje:  de patrones tegen muizen- en rattenplagen.                                                                                                      

Loop  een klein stukje verder en stop bij de Oude Synagoge.     

Rond 1810 kreeg G’ Berg een Joodse gemeente. Met hulp van andere gemeentes en leden van het garnizoen werd in 1879 dit perceel aangekocht. Boven de deur staat de Tafelen der Wet.

Steek de Branderstraat over voorzichtig:  denk aan de fietsers !!

Jullie lopen langs de fraaie huizen langs De Markt . Kijk even bij het huis op de Markt, nummer 28;  de  Swaen. Het familiewapen is van  Balthasar Maes de Loeckers en woonde hier van 1600 tot 1619. De Swaen in het glas in lood duidt erop dat dit pand ooit in gebruik is geweest als bordeel…………

En nu het “Leste bietje”….

Boven op de Markt 32-34 ;  het beeld van Vrouw Justitia en de twee wapens daaronder (van het Huis van Oranje en de stad Geertruidenberg) daterend eind 18e eeuw. In 1625 werden in het Stadhuis veel gewonde soldaten ondergebracht die aan de belegering van Breda deelnamen. Ook dit beeldhouwwerk is van Guilliam Carrier. Pas in 1408 werd voor de eerste maal over ons steder Raethuijs gesproken oftewel het Stadhuis. Toen pas werd er recht gesproken en op de Markt ervoor vaak uitgevoerd………..